Paranın değeri
Para doğrudan önemli değil ama değerini
öğrenmek önemli. Harçlık, biriktirme gibi temel alışkanlıklar bu öğreti ile
başlar. Paranın değeri tek bir yaşta “bir anda” anlaşılmaz; aşama aşama gelişir. Bazı dönemler bu farkındalığın özellikle
arttığı zamanlardır:
5–7 yaş arasında çocuklar, paranın bir
değişim aracı olduğunu anlamaya başlar. “Bu oyuncak neden alınmıyor?” gibi
sorularla ilk farkındalık oluşur.
8–12 yaş arasında ise para biriktirme,
harçlık yönetme gibi kavramlar oturur. “İstediğim her şeyi hemen alamam”
düşüncesi gelişir.
13–18 yaş arasında ise Sosyal hayat ve
istekler artar. Para ile özgürlük arasında bağlantı kurulmaya başlanır. Ama hala
tam bilinç oluşmayabilir.
18–25 yaş (en kritik) dönemleri paranın
değerinin genelde en net anlaşıldığı dönemdir. Kendi paranı kazanmaya başlamak,
kira, ulaşım, eğitim gibi giderlerle yüzleşmek büyük fark yaratır.
25+ üzeri artık sadece anlamak değil, yönetmek zorunda kaldığın bir dönemdir. Paranın değeri tamamen gerçek hayat üzerinden öğrenilir.
Paranın kıymetini bilmek için ise, şu
aşamalardan geçilir;
Gençlik (13–25) dönemlerinde para daha
görünür hale gelir. Eğitim, sosyal hayat ve ilk kazanç deneyimleri için
önemlidir. Bu dönemde para yönetimini öğrenmek kritik bir önem taşımaktadır.
Yetişkinlik (25–60) zamanı ise paranın en
kritik olduğu dönemdir. Geçim, kariyer, ev, aile, yatırım gibi konular tamamen
paraya bağlıdır. Gelir artırma ve birikim ön plana çıkar.
Yaşlılıkda
(60+), aktif kazanç azalır. Bu yüzden daha önce biriktirilen para hayat
kalitesini belirler. Emeklilik ve sağlık giderleri açısından önemlidir.
Para, belli bir yaşa özel değil; hayatın her döneminde var ama en kritik olduğu dönem genelde yetişkinliktir. Bu nedenle “yetişkin” sınırı 25-60 gibi çook geniş bir zamana yayılmış olarak görünür. Bazılarımız hala çocuk gibi para harcıyorsak, henüz yetişkinliğe adım atmadığımız içindir.
İnsanların neden bazen paranın değerini
geç anladığı ise bunun birkaç temel nedeni oluşundandır. Ana neden “insan” oluşlarındandır.
Bu söz şu temel altı neden ile açıklanır,
1. Hiç sorumluluk almadan büyümek
Eğer bir kişi çocukluk
ve gençlikte maddi sorumluluk yaşamazsa, para hep “hazır gelen” bir şey gibi
görünür. Bu da gerçek değerini geciktirir.
2. Kolay elde edilen para
Aileden gelen destek ya
da çaba harcamadan kazanılan para, beynin “emek–kazanç” bağlantısını kurmasını
zorlaştırır. İnsan zor kazandığı şeyin değerini daha hızlı anlar.
3. Gerçek hayatla geç tanışmak
Kira, faturalar, geçim
derdi gibi şeylerle ne kadar geç karşılaşılırsa, paranın değeri de o kadar geç
anlaşılır.
4. Eğitim eksikliği
Okullarda genelde para
yönetimi (bütçe, birikim, yatırım) öğretilmez. Bu yüzden birçok insan
deneme–yanılma ile öğrenir.
5. Psikolojik faktörler
“Anı yaşa” düşüncesi, sabırsızlık
(hemen harcama isteği), sosyal baskı (“herkes alıyor, ben de almalıyım”) gibi
nedenler paranın değerini görmeyi geciktirir.
6. Maddi zorluk yaşamamak
İlginç ama gerçek.
Zorluk yaşamayan biri, paranın yokluğunu deneyimlemediği için değerini tam
hissedemeyebilir.
İnsanlar genelde paranın değerini ya sorumluluk aldıklarında ya da zorlandıklarında gerçekten anlar. Yaşamdaki dört çeşit servet ile tanışmak (para, statü, özgürlük, sağlık) sıralı olmuyor ama insan eninde sonunda tanışıyor. Biri öbürünü tetikleyebilir ama zaman ve sağlık görecelidir. İlk ikisi sana bağlı olsa da öbür ikisi senin kullanımına ve harcamana göre değişir. Verimli sözcüğü burada devreye girer. Hepsini de verimli kullanmak gerekir. Bu hem kişisel hem de toplumsal bir gerekliliktir.
Paranın değerini erken anlamak aslında
birkaç basit ama etkili alışkanlıkla mümkün.
1. Harçlık / gelir bölme alışkanlığı: Eline
geçen parayı 3’e ayır. %50 ihtiyaç, %30 istek ve %20 birikim. Bu, daha küçük
yaşta bile “her para harcanmaz” fikrini oturtur.
2. Harcamaları yazmak: Günlük neye ne
kadar harcadığını not al. Bir hafta sonra bakınca en çok paranın nereye
gittiğini görürsün. Bu farkındalık çok hızlı gelişim sağlar.
3. Bir hedef için biriktirmek: Rastgele
değil, amaçlı birikim yap (telefon, ayakkabı, oyun vs.). Beklemek, paranın
değerini en hızlı öğreten şeylerden biridir.
4. Küçük de olsa para kazanmak: Aile
içinde görevler, küçük işler ya da freelance şeyler
olabilir. Kendi kazandığın para otomatik olarak daha değerli hissedilir.
5. “Gerçek fiyat” düşüncesi: Bir şey
almadan önce kendine sor. “Bunu almak için kaç saat çalışmam gerekir?” Bu bakış
açısı harcamayı ciddi şekilde değiştirir.
6. Anında almamak (24 saat kuralı): İstediğin
bir şeyi hemen alma. Bir gün bekle. Hâlâ istiyorsan daha bilinçli bir karar
olur.
7. İsrafı fark etmek: Kullanmadığın şeyleri, çöpe giden yiyecekleri fark et. İsraf, aynı zamanda görünmeyen para kaybı anlamındadır. Zaman dahil her şeyi verimli kullanmaya özen göster.
İşin özü kazanmayı da harcamayı da bir plan dahilinde gerçekleştirmek gereklidir. Az ya da çok kazanmak, senin planına göre oluşur ve seni daha düzenli yapar.
“Paranın değerini anlamak” aslında hem matematiksel hem de ekonomik bir kavramdır. Paranın değeri şu dört şeyle belirlenir: Satın alma gücü, Enflasyon, Zaman (faiz/yatırım), İnsan algısı.
Burada görülmeyen parametreler, insan gücü, akıl, beceri ve doğal olarak üretim. Eğer üretiyorsan, ki bu topraklar para denen bir evrensel algıyı üretmiş, işte o zaman aklını kullanacak ve değer üreteceksin. Sen bu değerleri aklın ile üretmez isen, senin ürettiğini alıp, allayıp pullayıp sana fazlasıyla satarlar ve senin gıkın çıkmaz.
Okuyun, araştırın, yanılın, hata yapın, hata üstüne yine hata yapın ama hatalarınızdan ders alın, asla vazgeçmeyin, başarınca ise daha yolun başında olduğunuzu göreceksiniz. İşte bu nedenle başarı başarıyı doğurtur derler. Başarmak bir başlangıçtır. Açtığı yol ise kavşaklarla doludur. İstanbul’u Macar Ustaya top döktürerek almak başka bir şeydir, topun yararını görüp top üretecek sanayii kurmak ve bilimsel yaklaşım ile yeni ve üstün toplar üretmek daha başka bir şeydir.
Aklınızı küçümsemeyin, yararlı şeylerle uğraşırken hep merak edin. Bulduğunuzla yetinmeyin, daima daha iyisinin olduğunu bilerek çalışın. Okuyun, okutun ve buluşlara inanın. Hele yararlı olanları destekleyin, yardımcı olun ve katkıda bulunun.
060323